Kako do rasta

getimage3Ovih dana dva važna dokumenta iz okvira naše evropske agende su pred licemjavnosti. Dolaze u vrijeme suočavanja sa stvarnošću ugroženih makroekonomskih performansi i problema održavanja tekuće reprodukcije i standarda građana u ograničenjima kriznog ambijenta. Napor da se sagledaju perspektive razvoja kroz Pretpristupni ekonomski program za Crnu Goru 20122015. i Nacrt nacionalnog plana razvoja 2013-2016. predstavlja ne samo obavezu na evropskom putu, već i svojevrstan ispit zrelosti crnogorskog društva.

Bez namjere da se dokumenta interpretiraju, sljedeći redovi predstavljaju samo opservaciju na temeljne postavke i ciljeve razvoja u vremenu u kom je čitava evropska zajednica zabrinuta zbog neizvjesnosti domašaja mjera za saniranje kriznih debalansa i realnosti targetiranih pravaca razvoja.

Prvim utiskom prevladava pristup prilagođavanja realitetima kriznog uticaja koji je otkrio slabosti u arhitekturi samog evropskog integracionog korpusa, te svijest o nužnosti pokretanja mehanizama privrednog rasta kao osnove progresa. Pritom su eklatantan izraz nužnog prilagođavanja mjere fiskalne konsolidacije usmjerene na smanjenje budžetskog deficita i reviziju dinamike javnog duga, s posebno intoniranim mjerama u budžetskom okviru za 2013, kojim prevladava potreba redukcije rashoda i štednje. Naravno, sve to u cilju stvaranja uslova za održavanje stabilnosti finansijskog sistema i uslova koji generišu kreditnu aktivnost banaka i privrednu aktivnost uopšte. Pritom treba proći svoj evrstan hod po mukama smanjujući plate i redukujući programe svih potrošačkih jedinica u budžetu i pokrećući tako prirodnu senzitivnost u odnosu na karakter ovih zahvata, koliko god oni bili iznuđeni i vremenski ograničeni. Uz to, prvi put se primjenjuje mehanizam budžetskih ograničenja i fiskalnih pravila kojim se egzemplarno želi testirati model kojim se utiče na odgovornost u pogledu odrzivosti fiskalnih proporcija. Time je samo učvršćeno istrajavanje na nužnim strukturnim reformama koje inkliniraju primjeni postulata održivosti i stvaranju uslova za povećanje konkurentnosti u unapređenom poslovnom ambijentu.

Upravo svojevrsna katarza kroz koju će crnogorska ekonomija tokom 2013. neminovno proći treba da učini realnim projekcije potencijalnog privrednog rasta u većoj mjeri zasnovane na povećanom učešću tehnološkog progresa (TEP total factor productivity) u odnosu na udio fiksnog kapitala. Očekuje se da taj trend treba da pokrene izvoznu orijentaciju i uticaj na smanjivanje izraženih ekonomskih neravnoteža. U svakom slučaju, strane direktne investicije ne treba tretirati kao inferioran razvojni diskurs, posebno ako se proces investiranja bazira na tako respektabilnim prednostima i neiskorišćenom resursu. Upravo onako kako se u Nacionalnom planu razvoja insistira na “pravim” investicijama koje utiču na rast kroz proces multipliciranja i disperzije efekata na cjelinu ekonomije, uz prioritete koji po prirodi stvari imaju pretpostavke da generišu konkurentnost projekata u tim oblastima.

Ono što će svakako biti podložno ispitima vremena i događaja je kvantitativna dimenzija projekcije investicija od 1,5 milijardi eura u periodu 2013-2016. sa udjelom iz državnog budžeta u četvorogodišnjem ciklusu od 55,6%. Pritom bi rashodi za investicije iz budžeta činili godišnje prosječno 205 miliona eura što se čini dosta velikim naporom za budžetske mogućnosti finansiranja rastućih potreba sistema, koji pretenduje da prihvati evropske standarde i međunarodne obaveze u mnogim sferama života. Svakako može biti intrigantna i postavljena proporcija kojom se predviđa da od ukupnog kvantuma investicija (1,5 milijardi), 1,2 milijarde eura bude usmjereno na podršku implementaciji projekata održivog razvoj a. Zato dilema i pitanje: koliko opredijeljena vrijednost investicija u sferi “pametnog rasta” koja se odnosi na oblast nauke, obrazovanja i informacionih tehnologija, u relaciji s ukupnim iznosom sredstava predviđenim Nacionalnim programom, doprinose najprofitabilnijem investiranju u budućnost? Pitanje se postavlja koliko god da je razumljiv pristup kombinacije instrumenata kojima će se podsticati razvoj po pojedinim oblastima (fiskalna, penzijska reforma usmjerena na sistemske promjene, dok javne investicije pokreću razvoj infrastrukture). Uostalom, javne investicije su efektan instrument podrške razvoju sistema obrazovanja.

Vrlo važna kompatibilnost Pretpristupnog ekonomskog programa i naročito Nacionalnog plana razvoja čije su ingerencije, čini se, više strateške, sa evropskom vizijom razvoja (Evropa 2020.) u osnovi se bazira na podršci evropskom izboru dugoročnih pravaca razvoja (pametan, održiv i inkluzivan razvoj). U ovim dokumentima se razvojni ciljevi koncentrišu na oblasti energetike, turizma, poljoprivrede i ruralnog razvoja, uz povratak na ekonomski rast iznad potencijalnog (realni rast BDP-a od 3-4%), smanjenje deficita javnih finansija i postizanje izbalansiranosti budžeta do 2016. i smanjenje učešća neformalne ekonomije za 50%.

Upravo ono što svakako zavređuje pažnju, no ne nužno ispred konceptualnog određenja dokumenta, jeste kvantitativna dimenzija razvoja s projekcijom rasta BDP-a u periodu 2013 -2016. po stopama od 2,5%, 3,0% i 3,5% respektivno uz konzervativniji tretman relativnog udjela stranih direktnih investicija. Definisan je i scenario nižeg rasta koji računa na recesiju u eurozoni, smanjenje kreditne aktivnosti i porast nezaposlenosti što bi rast BDP-a, u ovom periodu, pozicioniralo u red veličina od 1,0%, 1,5% i 2,0%. Svjetska banka je saopštila rezerve u pogledu objektivnih mogućnosti crnogorske ekonomije za značajniji rast u ovoj godini. Čini se ipak da optimizam u projekciji nije bez pokrića i da će usmjerenje ekonomske politike i karakter mjera fiskalnog prilagođavanja stvoriti pretpostavke da se regeneriše privredna aktivnost, a da motiv za biznis crpi snagu iz uslova kontrole nad stabilnošću javnih finansija i stimulativa ciljano usmjerenih na podršku preduzetništvu.

U kojoj mjeri će Pretpristupni ekonomski program, a naročito Nacionalni razvojni plan, koji u suštini ima ulogu da prepozna strateške prioritete i pravce razvoja, a predstavlja investicioni plan konzistentan sa EU finansijskim višegodišnjim okvirom, izraziti objektivnu perspektivu crnogorske ekonomije u uslovima zavisnosti od okruženja i neizvjesnosti događaja koji slijede, zavisiće i naše lične percepcije i opredjeljenja. U svakom slučaju, ponuđeni model razvoja održive i “zelene” ekonomije usklađen sa stremljenjima razvijenog svijeta, a koncentrisan na aktiviranje sopstvenih snaga i moći, vrijedan je pažnje i kao takvom mu treba dati šansu. Isto tako, treba imati razumijevanje i odgovor za dnevne probleme građanina preko čijih leđa, u krajnjem, prođu sve oluje, ali i krene snaga oporavka.

Autor je savjetnik ministra finansija za ekonomsku politiku i razvoj

Autorski tekst ministra finansija, dr Milorada Katnića

Image(Ne)razumijevanje državnog duga je sveprisutno. Državni dug nikada nije izazivao veću pažnju, a manje razumijevanja od strane šire javnosti. Zbog nemogućnosti otplate duga mnoge države su na ivici bankrota i propasti. Pojedine razvijene države članice Evropske unije su suštinski već bankrotirale jer nijesu bile u mogućnosti da samostalno na tržištu obezbijede sredstva za plaćanje svojih obaveza.

Piše: Dr Milorad KATNIĆ

U istoriji javnih finansija ovo nije neoubičajeno. Međutim, za razliku od pojedinačnih bankrota siromašnih i manje razvijenih država koji su karakterisali prošlost, sada smo suočeni sa rizikom od bankrotstva i nekih od najbogatijih država svijeta. Istovremeno, visina državnog duga u najvećim ekonomijama svijeta prijeti da negativno utiče na globalni ekonomski poredak.

Zato su danas brojni i glasni kritičari zaduživanja. Većina njih se (sada) sjetila da državni dug ima negativne posljedice i da države treba da smanje dugove. Do nedavno su isti pozivali na veću potrošnju, povećanje plata i penzija, intervenciju države i pomoć poljoprivredi, malim i srednjim preduzećima, veća kapitalna ulaganja i smanjenje poreza. Često ponavljanje mantre da je dug štetan, da brzo raste i da ga treba smanjiti stvara osjećaj kod većine građana da je državni dug broj koji jednostavno treba umanjiti odlukom Vlade. Zato vjerujem da je važno najprije pojasniti suštinu državnog zaduživanja i njegove posljedice.

Državni dug kao pokazatelj ekonomije: Državni dug je suma svih (eksplicitnih) dugova javnog sektora izražena u novcu na određeni dan. Visina državnog duga izražena u procentima bruto domaćeg proizvoda jedan je od najznačajnijih pokazatelja fiskalne pozicije države. Generalno, što je državni dug veći, to se država nalazi u nepovoljnijoj fiskalnoj poziciji. Visina državnog duga zavisi od brojnih faktora, a najvažniji je budžetski (fiskalni) deficit koji se finansira zaduživanjem – dug aritmerički predstavlja zbir svih prethodnih pozajmljivanja. Što je deficit veći (veća razlika između državnih rashoda i državnih prihoda), a time i obim pozajmljivanja, odnos duga prema BDP-u brže raste. Izdavanje državnih garancija  predstavlja eksplicitnu ili potencijalnu obavezu države, pa od visine i rizičnosti garancija, kao i od preuzimanja dugova, umnogome zavisi kretanje državnog duga. Konačno, državni dug značajno zavisi od kretanja ekonomije, tj. bruto domaćeg proizvoda. U  vrijeme velikih recesija, pad bruto domaćeg proizvoda vodi porastu odnosa duga prema BDP-u, čak i ako nema tekućeg zaduživanja.

Zaduživanje nije uvijek negativna pojava: Međutim, zaduživanje, kako privatno tako i državno, nije nužno negativno. Pitanje je za koje potrebe se država (pojedinac) zadužuje, po kojoj cijeni i koji su efekti od potrošnje novca zbog kojeg je kreirano zaduženje. Zaduživanje u produktivne svrhe, u projekte koji u dugom roku odbacuju dohodak veći nego što su troškovi servisiranja duga ekonomski ima smisla i nije neto trošak budućih generacija. Štaviše, kapitalni projekti od kojih će koristi imati i buduće generacije obično se (u svim razvijenim državama) finansiraju putem zaduženja, kako bi se i benefiti i troškovi ravnomjerno rasporedili. Istovremeno, mogućnost zaduživanja na komercijalnom tržištu nije znak slabosti i propasti države, već obično suprotno, snage i kredibiliteta države. Ovo se najbolje može razumjeti na jednostavnim primjerima i pitanjima: Da li banka daje kredit svakome ko dođe na šalter i traži novac? Da li svaka država može dobiti kredit od banaka, fondova ili međunarodnih institucija? Svaki kreditor očekuje da novac bude vraćen. Svaki pojedinac i svaka država najprije mora dokazati da je kredibilna bi dobila kredit. Ovo posebno u kriznim vremenima kada rastu rizici i krediti nijesu dostupni i jeftini.

Kretanje crnogorskog državnog duga: Kretanje državnog duga Crne Gore u posljednjih deset godina može se podijeliti u dvije faze. Prva faza – period smanjivanja državnog duga – od 2002. godine kada je dug iznosio 1,149 milijardi eura ili 88,3 odsto BDP-a do 2008. godine kada je dug iznosio 894 miliona eura ili 26,8 odsto BDP-a. U ovom periodu došlo je i do nominalnog smanjivanja duga usljed uspješnog reprograma duga sa Pariskim klubom povjerilaca i prijevremene otplate duga za vrijeme budžetskog suficita od 2006. do 2008. godine (prijevremeno otplaćen dio duga prema Svjetskoj banci i obaveze po osnovu restitucije). U 2008. godini, visina i struktura državnog duga (izražena kroz prosječnu ročnost, kamatnu stopu, valutnu strukturu i slične parametre) svrstavali su Crnu Goru u grupu evropskih država sa veoma povoljnom slikom zaduženosti i mogućnosti servisiranja duga. Kao rezultat unapređenja makroekonomskih performansi, a posebno visine i strukture javnog duga, Crna Gora je poboljšala kreditni rejting, koji je dostigao jedan nivo niži od investicionog kreditnog rejtinga, što predstavlja uspjeh, imajući u vidu veličinu zemlje, strukturu ekonomije i relativno mlade državne institucije. Druga faza – period brzog povećanja državnog duga – počinje 2008. godine, odnosno od prvog udara finansijske krize i još uvijek traje. Dug je na početku oktobra 2012. dostigao 1,707 miliona eura, odnosno 51,3 odsto BDP. Rast duga je, prije svega, posljedica relativno visokog budžetskog deficita u godinama ekonomske krize, koji je dominantno finansiran zaduživanjem, a ne prihodima od privatizacija i donacijama kao u prethodnom periodu. Deficit je rezultat konstantnog rasta mandatornih rashoda i smanjenja budžetskih prihoda u „kriznim“ godinama. Tako su npr. samo izdaci po osnovu penzija i socijalnih davanja u periodu 2008.-2012. povećani za oko 150 miliona eura, što je više od ukupnog budžetskog deficita. U istom periodu, izvorni državni prihodi su usljed smanjene ekonomske aktivnosti, uvoza i problema likvidnosti smanjeni za oko 150 miliona eura.

U ovom periodu preuzete su i nove obaveze, posebno u dijelu unutrašnjeg duga, a koje su bile vezane za period stare Jugoslavije, poput obaveza stare devizne štednje i restitucije. Preuzimanje ovih obaveza dio je politike raščišćavanja i rješavanja zaostalih imovinskih i vlasničkih problema – prava, što je preduslov za izgradnju povjerenja i kredibiliteta prema građanima i investitorima. Takođe, dug je uvećan u toku 2008. godine, usljed usvajanja Zakona o obeštećenju korisnika prava iz penzijskog i invalidskog osiguranja, kojim je obezbijeđena isplata zaostalih penzija u ukupnom iznosu od 105 miliona eura. Ukupno, dodatne obaveze za restituciju, deviznu štednju i usklađivanje penzija povećale su javni dug za oko 260 miliona eura ili 8 odsto BDP-a. Istovremeno, plaćene su obaveze za izdate garancije u iznosu od oko 60 miliona eura ili 1,8 odsto BDP-a, što je zahtijevalo dodatno zaduživanje zarad finansiranja ovog troška.

Državna potrošnja generator duga: Razumijevajući da je deficit, odnosno prevelika državna potrošnja, osnovni generator rasta duga i prijetnja za fiskalnu održivost, počev od 2009. godine pa do danas diskreciona budžetska potrošnja smanjena je za oko 360 miliona eura. Time je učešće budžetske potrošnje sa 43,66 odsto svedeno na 35,96 odsto BDP-a, a konsolidovane javne potrošnje sa 51 odsto na oko 40 odsto u 2012. godini. Međunarodne organizacije su ovo prepoznale kao značajno fiskalno prilagođavanje koje, ako se nastavi, treba da vodi perspektivnim budžetskim viškovima i značajnom obaranju državnog duga na srednji rok. Isti zaključak donosi i Svjetska banka u analizi održivosti duga Crne Gore gdje se navodi da će se, u baznom scenariju, javni dug Crne Gore narednih godina kretati silaznom putanjom. Uvažavajući izraženu potrebu za kapitalnim investicijama i u godinama ekonomske krize finansirani su značajni infrastrukturni projekti. Stoga se, kao jedan od objektivnih razloga rasta duga, mogu se navesti i značajna infrastrukturna ulaganja, koja su intenzivirana u periodu 2007.-2012. godine. Ukupna ulaganja u ovom periodu iznosila su oko 1,5 milijardi, što čini blizu 50 odsto procijenjenog bruto domaćeg proizvoda za 2012. godinu, odnosno gotovo ukupan iznos državnog duga. Sa tog aspekta, može se ustvrditi da je Crna Gora u periodu izrazitog rasta javnog duga u određenom smislu ispunjavala tzv. zlatno fiskalno pravilo i da je ukupno novo zaduživanje bilo usmjereno u razvoj, tj. u kapitalne projekte.

Nedostajuća sredstva obezbjeđivana iz stranih izvora: Obezbjeđivanje nedostajućih budžetskih sredstava u godinama ekonomske krize Crna Gora je dominantno ostvarila na komercijalnom tržištu. Godine 2010. Crna Gora je po prvi put „izašla” na međunarodno finansijsko tržište, odnos realizovala emisiju Euroobeznica i sličnu „transakciju” realizovala 2011. godine. Jedna smo od najmanjih ili gotovo najmanja država u Evropi koja je to uspjela i na taj način se pozicionirala na investicionom nebu Evrope, kako za javna, tako i za privatna ulaganja.

Značajna podrška data je i kroz aranžmane sa Svjetskom bankom, i to u vidu zaključenja kreditnog ugovora, u visini od 59,1 miliona eura, krajem 2011. godine, kao i izdavanje garancije od strane Svjetske banke, za kreditni aranžman, u visini od 100 miliona eura, od kojeg je 60 miliona eura, pokriveno garancijom Svjeske banke. Zaključenju pomenutih aranžmana, koji su  – što je posebno važno – značili jeftinija i dugoročnija sredstva, prethodilo je sprovođenje niza politika i mjera, koje su dovele do stabilizacije državnih finansija i bankarskog sektora.

Javnost bila protiv zaduživanja : Dio javnosti, uključujući i stručne, često je osporavala zaduživanje države i rad Ministarstva finansija u prethodne četiri godine na ovom polju. Često su se čuli komentari da svako može da se zaduži po kamatnoj stopi od 7 ili 8%, što je elementarno nepoznavanje kretanja na tržištu kapitala, posebno 2009. i 2011. godine. Posljednjih godina, osam država Evropske Unije -mnoge razvijenije i daleko veće ekomomije od crnogorske  – nijesu mogle da obezbijede finansiranje na tržištu (već su to učinile kroz aranžmane sa MMF-om, Evropskom komisijom i uz pomoć 4 programa ECB), a jedan broj država sa sopstvenom valutom monetizovao je dio duga i deficita. Crna Gora nije bila u mogućnosti da koristi nijedan od ovih instrumenata. Takođe, unutrašnje bankarsko i tržište kapitala ne mogu obezbijediti sredstva za finansiranje deficita što je često instrument za druge države. Stoga, u kontekstu nužnosti obezbijeđivanja nedostajućih sredstava i finansiranja budžetskih potreba, komercijalni aranžmani i posebno kredit sa Svjetskom bankom, jedan je od najznačajnijih rezultata rada Ministarstva finansija u prethodnom periodu i on je prepoznat kao takav u analizama međunarodnih finansijskih organizacija.

Nova Strategija javnog duga: U pogledu politike zaduživanja, Ministarstvo finanansija je do sada sprovodilo smjernice Strategije javnog duga. Većina duga, oko 90 odsto, izražena je u eurima, dok je kod preko 75 odsto kreditnih aranžmana, fiksna kamatna stopa. Ovo znači nizak valutni rizik i nizak rizik od promjene varijabilnih kamatnih stopa. Prosječna ročnost i kamatna stopa spoljnjeg duga na kraju prošle iznosila je 6,7 godina, odnosno 4,6 odsto, dok je uključivanjem unutrašnjeg duga prosječna kamatna stopa iznosila oko 3,2 odsto. Otplata duga je ujednačena u periodu 2012-2020. i kreće se u rasponu od 90 do 110 miliona eura na godišnjem nivou, ne uzimajući u obzir dospijeća dvije euroobveznice 2015. i 2016. godine. Stoga se ukupan profil državnog duga Crne Gore može okarakterisati kao manje rizičan i povoljan. Visina državnog duga u Crnoj Gori niža je u odnosu na Mastrihtski kriterijum (60 odsto BDP-a) i gotovo dvostruko niža u odnosu na prosječnu visinu duga država Evropske unije. Poređenja radi, na kraju drugog kvartala 2012. godine, državni dug Crne Gore iznosio je 47,9 odsto BDP-a, a prosječan dug država Evropske unije je iznosio 90 odsto BDP-a. Najveći dug na kraju drugog kvartala 2012. imaju Grčka (150.3 odsto), Italija (126.1 odsto), Portugal (117.5 odsto) i Irska (111.5 odsto), a najmanji Estonija (7.3 odsto), Bugarska (16.5 odsto) i Luksemburg (20.9 odsto). Od 27 država Evropske unije, na kraju drugog kvartala, 17 država je imalo veći dug od državnog duga Crne Gore. U regionu najveći dug na kraju drugog kvartala imaju Albanija (59 odsto), Srbija (55 odsto) i Hrvatska (50 odsto), a najniži Makedonija (oko 30 odsto BDP-a).

Šta dalje: Naredni period karakterisaće izrazito nestabilno i neizvjesno međunarodno makro i  finansijsko okruženje, koje će za države poput Crne Gore podrazumijevati potrebu za dodatnom odgovornošću kako bi se obezbijedila nedostajuća sredstva. To znači i nužnost smanjivanja potrebe finansiranja i izloženosti prema spoljnjem tržištu. Ključne mjere za smanjenje potrebe finansiranja i državnog duga su smanjenje deficita i restriktivno izdavanje državnih garancija.

Nova fiskalna pravila: U tom cilju, a prateći dobru međunarodnu praksu, pripremljen je nacrt Zakona o budžetu i fiskalnoj odgovornosti, koji je trenutno u postupku javne rasprave, a koji definiše sljedeća fiskalna pravila: deficit budžeta države do najviše 1 odstp BDP-a može biti planiran samo u slučaju projektovane stope rasta realnog BDP-a manje od 1,5 odsto i/ili kreditnog rejtinga države ekvivalentnog višem srednjem kreditnom rejtingu na odgovarajućoj listi relevantne organizacije koja vrši procjenu kreditnog rejtinga država (ekvivalentno rejtingu „A“ kod Standard&Poor’s-a). Izuzetno, deficit budžeta u 2014. godini ne smije biti veći od 2 odsto BDP-a, odnosno veći od 1 odsto u 2015. godini. Ukoliko stopa rasta realnog BDP-a pređe 5 odsto, planira se ostvarivanje suficita od najmanje 1,5 odsto BDP-a i ostvareni višak će se koristiti za vraćaje duga; državni dug u dugom roku mora biti smanjen na nivo ispod 30 odsto BDP-a (utvrđen je prelazni period od 11 godina za ispunjavanje ovog cilja, odnosno maksimalan nivo duga do 60 odsto BDP-a do kraja 2015. godine; do 45 odsto BDP-a do kraja 2019. i smanjivanje duga do kraja 2024. godine do nivoa od 30 odsto BDP-a); uvodi se Srednjeročni budžet, kojim se utvrđuje obavezujući nivo potrošnje za dvije naredne godine i indikativan nivo potrošnje za treću godinu. Takođe, utvrđuje se budžetska marža/rezerva potrošnje kojom se stvara prostor da se eventualno povećanje potrošnje prilikom planiranja budžeta za narednu godinu; tekući izdaci moraju biti niži od tekućih prihoda, a neto zaduživanje može biti samo za potrebe finansiranja Kapitalnog budžeta;  ukupni kumulativni obim izdatih garancija od strane države ograničen je na 10 odsto BDP-a, osim u slučajevima realizacije projekata od strateškog značaja za Crnu Goru;definiše se korektivna procedura u slučaju odstupanja od fiskalnih pravila i srednjoročnog budžeta, odnosno paket mjera koje Vlada predlaže Skupštini u cilju obezbijeđivanja ispunjenja normi zakona. Paket mjera, u zavisnosti od dostignutog nivoa duga, obuhvata smanjenje višegodišnjih izdataka, i to: bruto zarade, ostala lična primanja, izdatke  za penziono osiguranje i druge izdatke za socijalnu zaštitu, novčane naknade kod zavoda za zapošljavanje.  Usvajanjem ovakvih fiskalnih pravila i njihovom striktnom implementacijom trasirao bi se put ka održivim, stabilnim i snažnim javnim finansijama koje nijesu samo potreba zbog evropskih integracija, obezbjeđenja budžetske stabilnosti i dobrog kreditnog rejtinga Crne Gore, već prije svega preduslov za ostvarenje osnovnog ekonomskog cilja – dinamiziranja dugoročnog ekonomskog rasta. Relevantna istraživanja i empirijska iskustva drugih država ukazuju da fiskalna konsolidacija kojom bi se smanjio nivo državnog duga, uz stvaranje uslova za povećanje kapitalnih investicija, donosi dugoročno povoljniji ambijent za privatne investicije, otvaranje novih radnih mjesta i, u krajnjem, dinamičniji ekonomski rast koji povratno utiče na manje relativno učešće državnog duga.

Zivjeti po pravilima

Lijep je osjećaj ovih dana dobijati riječi podrške sa raznih međunarodnih adresa povodom otvaranja procesa pregovaranja o pridruživanju Crne Gore Evropskoj uniji, tim prije što je naša fascinacija konkretnim datumom stvarala određene frustracije.
Bez euforije koja zamagljuje vidike predstojećih obaveza, ali i s osjećajem da strani akteri i publikum, u odnosu na neke sfere domaće scene, bolje uviđaju i cijene suštinu i značaj ostvarenih i predviđenih sistemskih reformi, kojima se zavrijedilo povjerenje razvijenih evropskih zemalja. Sve ovo u jeku dužničke krize koja je uzdrmala arhitekturu evropskog integracionog habitusa i uslovila pojačanu brigu za status nacionalnih interesa članica. Pa otuda i ova eri passant reminescencija na naš genetski kod inferiornosti po kojem se, po pravilu, sve započeto i novo podvrgava apriornom sudu negacije.
Izvjesnost mnogostrukih dugoročnih benefita i perspektiva u pogledu poboljšanja makroekonomskih relacija i performansi ekonomije u okviru predstojećeg procesa i samog članstva, u ovom tekstu je u sjeni pogleda na jednu kvalitativnu dimenziju koja se afirmiše kroz ovaj proces, obezbjeđujući link sa svijetom brzih promjena i njegovih strateških stremljenja.
A svijet funkcioniše u skladu s određenim pravilima koja predstavljaju tekovinu jednog dugog procesa spoznaje da ugroženost čovjekovog okruženja i nepredvidivost globalnih kretanja zahtijevaju veću povezanost i komunikaciju, zasnovanu na određenim standardima i normama koje, u suštini, čine izraz opšteg civilizacijskog progresa. I koliko god da svijet nije savršen, sazrijevanje svijesti o potrebi koordinacije globalnih politika sve više postaje nužnost i praksa u vremenu novih izazova.
Ekonomska i finansijska kriza samo je potvrdila nužnost saradnje i koordinacije na obezbjeđivanju uslova za stabilnost globalne ekonomije. Mjere koje preduzima EU samo upućuju na riješenost da se obezbijedi sistem u kojem povezanost i ispreplijetanost veza, čini globalni ekonomski sistem rezistentnijim na sve oblike vanrednih poremećaja. Postulati održivog razvoja su već snažno involvirani u strateška predviđanja kretanja svjetske ekonomije. Zaključci nedavno završenog samita Rio 2020, upravo su osnažili odgovornost i brigu svjetske zajednice za korišćenje raspoloživih resursa po mjerilima koja obezbjeđuju jačanje ekonomskog rasta, uz očuvanje i regeneraciju resursa na kojima će sljedeće generacije graditi svoju perspektivu. U posljednjim godinama eksponirao se i problem bezbjednosti sistema sa brigom u pogledu efikasnosti i djelotvornosti zaštitnih mehanizama. Tako da se, u cjelini, sistem primjene zajedničkih standarda i sa-
radnje oblikuje i usavršava na nivou multifunkcionalnosti i povezanosti nacionalnih i globalnih politika.
Opredjeljujući se strateški da prihvati principe otvorenosti ekonomije, tržišnosti i dominacije privatnog vlasništva i inicijative u ambijentu vladavine prava i zaštite neprikosnovenosti ljudskih prava i sloboda. Crna Gora je pokazala da razumije zahtjeve novog vremena i potrebu da prihvati pravila po kojima svijet razvijene ekonomije funkcio-
niše. Razumije i da predstoji dug hod po mukama u iskušenjima prihvatanja novog i sve zahtjevnijeg kontakta sa okruženjem. Težak put na uspostavljanju drugačijeg načina razmišljanja, poimanja svijeta i promjena u glavama svih njenih žitelja na kojima treba da se temelji proces suštinske integracije u sistem drugačijih mjerila i normi.
No, ova priča, koliko god mi to ne htjeli, ne može bez veze sa prošlošću, koja nam je iz svojih tamnih perioda ostavila breme nekih odnosa i relacija koje čine anahronost u ovom vremenu. Srećom, baštinimo lijepe artefakte uređenosti države i javnih finansija, postavljenim prije sto godina na vrlo modernim principima, koje ovaj autor, profesionalno opterećen, doživljava sa posebnim sentimentom. I etika, koliko god skloni da je romantizujemo, podignuta na nivo metafizičkog filozofskog odnosa prema životu. U ovom čudnom, često i kontroverznom, arealu obitava taj nevidljivi svijet iz kojeg, iako to možda zvuči paradoksalno, treba crpiti snagu i odlučnost za prihvatanje izazova promjena. Ali istovremeno imati svijest
0 tome da društvo koje prije spozna potrebu raskida sa opterećenjima mitomanije prošlosti i regeneracije istinskih univerzalnih vrijednosti, prilagođenih novom vremenu, ima više izgleda da ovaj proces učini uspješnijim. Utoliko prije u kolikoj mjeri očuva one istinske vrijednosti koje čine autentičnost interesa i osobenost identiteta ovog etnosa.
Godine tranzicije, uspostavljanja nove razvojne strategije, novog ekonomskog sistema, borbe za potvrđivanje nacionalnog identiteta 1dr, sa svim pratećim pojavama koje ovakvi tektonski pokreti nose sa sobom, ostavile su pred crnogorsko društvo ozbiljan zadatak da artikuliše izlaz iz kontroverzi iracionalne podijeljenosti koja objektivno još uvijek čini balast razvoja i prihvatanja promjena. A u evropski strukturiranom ambijentu za očekivati je nove strane investicije, priliv kapitala, transfer tehnologije i znanja i nove biznis ideje sa perspektivom više mogućnosti, novim radnim mjestima i jačanjem prihodne strane budžeta. Koliko god sve to zvučalo pomalo profano i prazno frazerski skepticizma i u onim krugovima gdje se još uvijek vije strah i nelagoda od izvjesnosti gubitka u suštini uskih i nerealnih predstava o životu i poneke od nezasluženih privilegija.
Izlazeći ohrabreni iz jedne faze odnosa sa Evropom integracija, i svjesni svojih slabosti, bez obzira na složenost zahtjeva koji će nam narednih dana i godina pristizati od onih koji nas hoće u svoje društvo, treba predano biti posvećen promjeni shvatanja, ponašanja i prakse, s pogledom u svijet koji počiva na nekom drugačijem sistemu vrijednosti i odgovornosti za budućnost. Prihvatajući pravila kao životni stil koji promoviše individualnu sposobnost i osobenost u kreiranju sopstvenog poslovnog i ličnog statusa. Bez snova o bogaćenju preko noći, slika skorojevićke bahatosti, učenja za sricanje formalnih znanja, osvajanje privilegija nepotizma i izbjegavanja obaveza čijim se izvršavanjem, u suštini, pokazuje lojalnost svojoj državi. Sa punim pravom na očekivanja da ta ista država, kroz svoj institucionalni sistem, štiti naša građanska prava.
Aktuelnim utvrđivanjem fiskalnih pravila sa ograničenjima u pogledu budžetskog deficita, nivoa javnog duga, ljestvice standarda u korišćenju prirodnih resursa iz sfere održivog razvoja i drugim mjerama, svijet se prilagođava izazovima vremena i trasira put razvitka. Crna Gora teži pri tom da svoj nedovoljno razvijeni, ali otvoreni i adaptibilni sistem, postupno usklađuje s ovim zahtjevima. Ne zaboravljajući koliko nas u svim našim teškoćama transformacije društva i ekonomije, obavezuju standardi koji se tiču zaštite i afirmacije ljudskih prava i sloboda. A to ukazuje na civilizacijsko sazrijevanje.

Fiskalna politika u funkciji rasta

Image

Dužnička kriza u Evropi je rezultat višedecenijskih strukturnih slabosti, zaostajanja u konkurenti i pretjeranog rasta države blagostanja. Narastajući javni dugovi i problem u bankarskom sektoru prijete da ekonomski parališu evropsku ekonomiju.

Danas se gotovo sve države u Evrope suočavaju sa povećanim eksternim rizicima, te snažnim socijalnim i političkim otporima prema promjenama. Male i otvorene ekonomije, posebno sa neinvesticionim kreditnim rejtingom i nemogućnošću pristupu fondovima EU, moraju ojačati fiskalnu stabilnost.

U prethodne tri godine, Crna Gora je sprovela jednu od najznačajnijih fiskalnih konsolidacija, a njen najveći dio odnosio se na rashodnu stranu. Državna potrošnja je, na godišnjem nivou, smanjena za preko 300 miliona eura,  sa 51% na 40% BDP-a. Time je građanima i privredi dugoročno smanjen fiskalni teret, a Crna Gora se svrstala u države sa umjerenom potrošnjom u Evropi.

Smanjenje državne potrošnje omogućilo je smanjenje budžetskog deficita sa preko 5% BDP-a koliko je iznosio 2009 i 2010. godine na projektovanih 2,5% u 2012. godini. Postojani deficit od izbijanja krize do danas donio je rast javnog duga, koji danas iznosi 46% BDP-a, što Crnu Goru svrstava u umjereno zadužene države.

Iako po fiskalnim parametrima Crna Gora zadovoljava Mastristske kriterijume, trendovi rasta javnog duga su nepovoljni i neodrživi. Toga moramo svi biti svjesni. Zato se u Crnoj Gori moramo složiti oko najvažnijeg fiskalnog cilja: smanjenja deficita i smanjenja duga.

Istovremeno, od same visine potrošnje, deficita i javnog duga, važniji je kvalitet i rezultat. Eventualni deficit je prihvatljiv jedino ukoliko je u funkciji realizacije produktivnih kapitalnih projekata koji će podstaći ekonomski rast.

Smanjenje potrošnje i deficita može biti put u ekonomsku propast ukoliko nije u funkciji rasta. Zato najvažniji ekonomski cilj mora biti održivi ekonomski rast, podstaknut strukturnim reformama, unapređenjem poslovnog ambijenta i efikasnijom državnom administracijom.

U ovom kontekstu, osnovni pravci buduće politke javnih finansija treba da budu:

– Do 2014. godine ući u zonu budžetskog suficita;

– Izmjeniti organski zakon o budžetu i uvesti srednjoročni budžet, kao dodatni mehanizam fiskalne kontrole;

– Definisati fiskalna pravila;

– Očuvati kreditni rejting;

– Obezbijediti sredstva za finansiranje budžeta i kapitalnih projekata od  međunarodnih finansijskih institucija, Svjetske banke, EIB-a i EBRD-a;

– Dodatno poboljšati efikanost penzionog sistema kroz provjeru prava osiguranika i izmjenama zakona ne proširivati prava.

– Unaprijediti efikasnost socijalne zaštite, na način da penziona i socijalna davanja ne bi bila stimulans za nezasnivanje formalnih radnih odnosa;

– Zadržati postojeće poreske stope i, u slučaju suficita, smanjiti doprinose;

– Dalje raditi na smanjivanju sive ekonomije i monopolskog ponašanja na tržištu;

– Učešće kapitalnog budžeta, posebno ulaganja u oblasti putne i komunalne ifrastukture, treba dostići najmanje 10% ukupnog budžeta ili najmanje 5% BDP-a;

– U slučaju ostvarivanja jednokratnih prihoda, kroz SDI ili privatizaciju, sredstva iskoristiti za smanjivanje duga, posebno skupog od 2009. godine.

Smatram da će kvalitet vođenja javnih finansija (po prethodno navedenim smjernicama) u narednih deset godina oprijedijeliti, u velikoj mjeri, perspektive ove države za znatno duži vremenski period.

Pred Crnom Gorom su godine ekonomskog rasta koje će biti na nivou od oko 5%. U to sam siguran i ima više razloga na čemu temeljim otimizam:

– turizam i energetika su globalno brzo rastuće grane u kojima je Crna Gora konkurentna;

– proces euroatlatnskih integracijama, koji je tek pred nama, iz iskustva drugih zemalja, donosi ekonomske benefite i podstiče rast;

– otvorenost ekonomije i unapređenje poslovnog ambijenta smanjuju transakcione troškove i čine ekonomiju konkurentnijom;

– struktura crnogorske ekonomije, koja se uprkos krizi transformisala u veoma fleksibilan i žilav mikro i mali privatni sektor, kvalitenija ponuda radne snage itd.

Stope rasta, a time i budžetskih prihoda ne smijemo iskoristiti da povećamo mandatornu potrošnju, bez obzira koliko to bilo politički i socijalno primamljivo. Ne smijemo učinimo javnu potrošnju rigidnijom, a da linearnim povećanjem zarada i ostalih davanja iz budžeta umanjimo konkuretnost ekonomije i destimulišemo zapošljavanje u privatnom sektoru. Buduće suficite treba iskoristiti za smanjivanje duga i stvaranje fiskalne rezerve. Državna potrošnja i nivo duga treba da teže relativnom učešću u BDP-u manjem od 30%, a poreske stope moraju biti konkurentne, čime će javne finansije biti siguran i snažan podsticaj održivog ekonomskog rasta.

Dr Milorad Katnić, ministar finansija

Štednja i rast

Valjda je u čovjekovoj prirodi da konstituisana prava i utvrđene privilegije doživljava kao mjeru ispod koje nema mjesta razumijevanju za preispitivanje njihove objektivne utemeljenosti i održivosti u prilikama i vremenima koja povremeno dođu i uzdrmaju naše vrijednosne predstave i poimanja svijeta promjena.

Tako globalna ekonomska kriza, od 2008. pa do ovih dana, na ozbiljnu probu stavlja prirodnu težnju i očekivanja da se stvaranjem uvećane nove vrijednosti unapređuje kvalitet života. Zato širom Evrope, konstemirane dužničkom krizom, veliku buru podižu mjere ekonomske politike koje neminovno ograničavaju i uskraćuju okvire javne potrošnje u kojima potrebe i želje nadmašuju produkcione snage sistema. Razumljivo, u takvim prilikama, u nedovoljno razvijenim ekonomijama, posebno izoštrena senzitivnost na preduzete mjere, u osnovi nužno rigidne, proizvodi nezadovoljstvo i frustraciju. Continue reading

„Rebalans budžeta – prilagođavanje novoj realnosti“

autorski tekst ministra finansija, dr Milorada Katnića

Prema projekcijama MMF-a, globalni ekonomski rast usporiće sa 3,8% u 2011. na 3,3% u 2012. godini. Eurozona je pred novom recesijom, a istovremeno su nesigurnost i neizvjesnost najveći, od propasti Lehmana. Krize dugova Grčke i Portugala nijesu riješene, a najveći rizici dolaze od većih ekonomija – Španije i Italije. MMF je procijenio ekonomski pad eurozone od 0,5%, a Evropska komisija od 0,3%. Najsnažnija ekonomija Evrope, Njemačka, ostvariće skroman rast od 0,3%, dok će Italija potonuti na -2,2%. I u većini država Jugoistočne Evrope ekonomski rast je usporen, a projekcije za 2012. su pogoršane. Svjetska banka procjenjuje da će privredni rast 2012. godine u šest zemalja Zapadnog Balkana, uključujući Crnu Goru, biti upola sporiji u odnosu na 2011. godinu. U cjelini, sada je jasno da će 2012 godina biti vrlo naporna u Evropi.

Nepovoljno međunarodno okruženje negativno utiče na ekonomiju Crne Gore. Obimi trgovinske razmjene, stranih investicija i kreditne aktivnosti su smanjeni, što uslovljava niži ekonomski rast od projektovanih 2%. Prvi kvartal, koji je u Crnoj Gori prepoznat po ciklično manjim budžetskim prihodima, obilježili su dodatni budžetski pritisci. Izrazito nepovoljni vremenski uslovi, koji su krajem januara i početkom februara ekonomski paralisali Crnu Goru, uslovili su značajno smanjenje budžetskih prihoda i stvorili nove obaveze. U prva tri mjeseca 2012, prihodi su bili niži za preko 25 miliona eura, u odnosu na isti period prošle godine. Uz to, aktiviranje dijela garancija za kredite Kombinata aluminijuma, u iznosu od 23 miliona eura, značilo je potrebu obezbjeđenja dodatnog finansiranja.
Continue reading

Jačanje medjunarodnih aktivnosti i dugoročno planiranje kao garancija održivosti i rasta

Došlo je vrijeme da se Evropljanima postavi pitanje i pošalje poruka koju je Kenedi postavio Amerikancima šesdesetih godina. Prevedeno na ‘’evropski’’: ”Zapitajte se ne samo što EU može da učini za vas, već što vi, kao Evropljani/građani, možete učiniti za EU?”

U 2011. godini Crna Gora je nastavila da se uspješno suočava i prevazilazi brojne ekonomsko-finansijske izazove. Ono što se činilo izglednim na početku 2011. godine, sa proticanjem vremena, imalo je sve manje izgleda. Realna je bila jedino neizvjesnost, a uzročno – posljedična povezanost odluka i percepcija bivala je sve kompleksnija.

U centar pažnje našla se Evropa, ovog puta ne zbog svoje spoljnopolitičke neusklađenosti, već  finansijske. Da li je politika uticala na lošu ekonomsku sliku ili je ova druga uticala da se počnu postavljati i preispitivati funkcionalnost i fundamentalnost političkih temelja na kojima počiva EU,  pitanje je o kome se može diskutovati. Koliko god elita i slojeva u ujedinjenoj Evropi bilo, jedno je sigurno – došlo je vrijeme da se Evropljanima postavi pitanje i pošalje poruka koju je Kenedi postavio Amerikancima šesdesetih godina. Prevedeno na ‘’evropski’’: ”Zapitajte se ne samo što EU može da učini za vas, već što vi, kao Evropljani/građani, možete učiniti za EU?”. Continue reading